-Gölyazı’nın balıkçı kadınlarına rastgele-
Hayatın akışı suyla başladı, suyla devam ediyor. Göl kuşları yuva yapmanın kanat çırpışıyla o daldan o dala konarken, Uluabat Gölü’nün sazlıklara ulaşan efsane sularında, romantik ağaç gölgeleri gözlerimden süzülerek benliğime göç ediyor. Görüntüde insan; doğanın sunduğu her şeyken, insanın doğaya verebileceği sanki bir şey yok. Keşfettikçe bu ülkeyi ve doğaya hayranlığım katlanıyor sadece. Dilimin dönencesinde “Gölyazı”yı ve “Göl Kadınları”nı anlatmak istiyorum sizlere.

Gölyazı (Apollania) Köyü Bursa-Balıkesir yolunun 37. kilometresinde güneye saptığınızda Uluabat Gölü’nün içine uzanan antik bir yerleşim. Ana yolda, Gölyazı tabelasını okuduğunuz yerden giriş yaptığınızda, yol sizi bu muhteşem yere ulaştırıyor. Köyü anlatmadan önce isterseniz gölün efsanesiyle başlayalım işe.

Efsaneye göre, Marmara Denizi'nin güneyinde bulunan Odryes Çayı, Bandırma'dan denize dökülürmüş. Bugünkü Uluabat Gölü'nün olduğu yerde Apollonia Krallığı, Odryses Çayı'nın bulunduğu yerde de Melde Krallığı kuruluymuş. Melde Kralı, Apollonia kralının kızını oğluna istemiş. Ancak kız, bu izdivaca gönlü olmadığı için prensle evlenmemiş. Apollonia Kralı da kızını korumak için, bir tepe üzerinde saray yaptırarak, kızını buraya saklamış. Bunun üzerine çileden çıkan Melde Kralı, oğluna istediği kızı alamamaktan dolayı kırılan onurunu onarmak için, intikam alma yoluna gitmiş ve Odryses Çayı'nın yolunu değiştirip Apollonia kentinin bulunduğu topraklara akmasını sağlamış. Böylece tüm Apollonia toprakları sular altında kalırken prensesin bulunduğu sarayın çevresi sularla çevrili bir ada olarak kalmış. İşte efsaneye göre Uluabat Gölü de böyle oluşmuş.

Apollania MÖ.1. Yüzyıla dayanan tarihiyle ilginç bir köy. Roma döneminde Adramittion’a, Kyzkos’a bağlı kalmış daha sonra Bithynia Piskoposluğuna bağlanmıştır. Daha sonra Nicomedia ve Kios Psikoposluklarının bağlısıdır. 1302 Baleum ( Koyunhisar) Savaşından sonra Kite tekfuru burada bulunan kaleye sığınmıştır. Daha sonra bir anlaşmayla yerleşim Türklerin hakimiyetine geçmiştir. Tarih içinde Cumhuriyet dönemine kadar böyle yaşamıştır. Kurtuluş savaşı sonunda yapılan mübadele anlaşmasıyla burada yerleşik Rumlar, Yunanistan’a göç etmiş, Yunanistan’dan gelen Türkler buraya yerleştirilmiştir. Kısaca Gölyazı Köyü’nün mitolojik köklü bir tarihi olduğu anlaşılıyor.

Köyün girişteki mahallesinde 19. Yüzyılda Rumlar tarafından yapımına başlanan ancak bitirilemeyen kilise dikkati çekerken, yıldırım düşmesi sonucu çatısının yandığını öğreniyorum. Kilise 13x21 boyutlarında üç neflive narteksli yapıda ve antik devşirme bloklardan yapılı. Kilise virane görüntüsünü korurken, hemen önündeki direklerde leylek yuvaları gözümüzden kaçmadı.

Gölyazı’nın en önemli sembollerinden birisi 735 yıllık olduğu söylenen Ağlayan Çınar. Çınar gerçekten azametli ve gizemli. Üç gözesinden kırmızı su damlıyor. Muhteşem olduğu kadar da ilginç efsanesi var çınarın. Köy sakinlerinden aldığım bilgilere göre, tarihte bu çınar ağacının dallarında insanlar asılarak idam edilirmiş. Bir gün develerle buraya gelen savaşçılar ağaçta üç asılı insan bulur. Şehirde yaaşayn insanları zulümden kurtararak bu uygulamaya son verirler. Çınar ağacının dibinde acılar son bulsun diye bir de deve kurban ederler. O tarihten sonra da ağacın üç gözesinden kırmızı renkli su bugüne kadar damlar dururmuş…

Ağlayan Çınar’ın üç gözesinden, günün belirli saatlerinde damlalar halinde akan kırmızı su, tam gözelerin altına gelecek şekilde yerleştirilmiş mermer tablaların üzerinde varlığını gösteriyor. Ayrıca gövdesinde bulunan oyuğun göl içine kadar uzandığı anlatılıyor. Göl suyunun çekilme dönemlerinde gölün içindeki çınar kökünden girerek gövdesinden çıkmanın mümkün olduğunu öğreniyoruz.

Gölyazı insanının sıcaklığı dikkatimden kaçmıyor. Kime bir şey sorsanız herkes çok yardımcı. Samimiyetleri uluorta belli oluyor. Asıl dikkatimizi çekense Gölyazı’nın gerçekten göl ruhlu balıkçı kadınları…

Köy halkı geçimini çoğunlukla balıkçılıktan sağlıyor. Ama Gölyazı’da balıkçılık erkeklerden daha çok bir kadın mesleği. Kayıkları çözen kadınlar, motorları çalıştıran, kürekleri çeken, ağları seren hep onlar. Rengarenk başörtülü, şalvarlı ve çizmeli kadınlar. Balığa çıkmayan kadınlarsa siyah fereceli beyaz başörtülü.

Kiminin elinde balık ağı kiminin elinde kayık kürekleri. Hatta balıkçı tezgahlarında bile Gölyazılı kadınlar gördüm. Ağlardan balık çıkaran çok sayıda kadına rastladım. Çalışırken, balığa çıkarken, ağ örerken gördüğüm ve konuştuğum kadınların hepsinde çok yüksek özgüven vardı. Belki de bu köyün en önemli özelliği bu. Gerçekten hepside çok çalışkan, girişimci ve işinin ustası.


Kıyıya kayıkla yanaşan, kadının ritmik hareketlerini izlerken; muhteşem Ağlayan Çınar’ın efsanesini düşündüm. Büyüsüne kapıldığım ağacın altından ayrılarak köyü adaya bağlayan köprüden geçtim ve köyün ana merkezi adaya ulaştım. Her iki yanda çay bahçeleri, tam karşıda şimdi kapatılan belediye binası, biraz yanda camisi vardı. Her iki tarafa uzanan antik kemer ve yollar geçmişin ihtişamını güne taşırken, eski ve yeni olan her şey çelişkinin güzelliğini sunuyor.

Adanın güney yanına yürüdüğünüzde, sizi hemen balıkçı tezgahları karşılıyor. Yan yana üç beş tezgahta sevimli halleriyle Gölyazılı balıkçılar. İri iri aynalı sazanlar, küçüklü büyüklü turnalar, İsrail sazanları, kırmızı kanat, yayın balıkları ve diğer çeşitler tezgahlarda pırıl pırıl parlıyor. Tezgahların hemen arkasında, kıyıya çekili sandallara bağlı göle sarkan ağ torbalarda, balıklar yüzüyor. Leğenlerde canlı canlı balıklar müşteri beklerken, balıklar temizlenerek müşterilere sunuluyor. Burada konuştuğum balıkçıların çok içten olduklarının altını çizerken, göl ve balık hakkında ne kadar tecrübeli olduklarını bilmem anlatmaya gerek var mı?

Gölyazı köyünün bu kısmını gezdikçe, bakışlarımızı çevirdiğimiz her noktanın inanılmaz manzaralar sunduğuna tanık oluyorum. Göl içindeki ağaç gölgeleri bile gölge olmaktan daha çok insana bir şeyler anlatıyor. Göle kadar uzanmış antik yol üzerindeki derme çatma evler, yaşayanlarınında ne kadar doğal olduğunu gösteriyor. Samimiyetleri buradan geliyor olsa gerek.

Sonra bir yol bularak ara sokaklara giriyorum. Eski yeni birbirine karışmış eski Rum Evleri, Türk Evleri her evin önünde sıra sıra tenekelerdeki sardunyalar görebileceğiz enfes kareler. Her evin önünde, direklerde çatılarda gördüğüm leylek yuvaları ve leylekler Gölyazı’nın başka bir özelliği. Sonradan öğreniyorum ki Gölyazı’da bir de ”leylek Festivali” yapılıyormuş. Leylek ve Göl kuşlarının insanla bu kadar içli dışlı olduğu bir yeri ilk defa görüyorum desem inanın yeridir. Çünkü çok ilgimi çekti, leylekler bile doğal olmaktan daha doğal...

Evlerin önünde ağ ören kadınlarla konuştum. Evlerin virane halini sordum onlara. Köyde yaşamaktan çok mutluydular ama resmi kültür varlığı oldukları için evlere çivi bile çakamıyorlarmış. Bu nedenle evler oldukça bakımsız. Köy sakinlerinde evlerin restore edilmesi beklentisini çok açık olarak tespit ettim.

Sokak aralarında tarihi kalıntılar arasından gezerek adanın kuzey tarafına geçtim. Orada da manzara aynıydı. Buradan tekrar kıyı yoluna takip ederek geldiğim köprünün önüne çıktım. Şimdi tekrar köprünün üzerindeyim. Az ilerdeki Ağlayan Çınarın dalları çıkan rüzgârla birlikte dalgalanıyor. Önünden geçerek arabamızı park ettiğimiz yerin önündeki restoranın kıyı boyu uzanan masalarından birine oturdum. Bir göl balıkçısı hemen önümüzde bağlı kayığı çekerek göle açılırken konuklara el salmayı unutmuyor. Sevimli bir leylek uçup konarak; yuvasına, sürekli kuru kamış çubukları taşıyordu. Bir süre sonra göl kadınlarından beşinin hemen kıyıda iki kayığın önünde oturdukları görerek, yanlarına gittik. Gölyazı’da yaşam hakkında onlardan bilgi alırken yardımseverlikleri ve cesaretleri gözden kaçmıyordu. En son onlarla vedalaştık.

Arabamı çalıştırarak bu görsel şölenden mecburen ayrıldım. Uluabat Gölü ve Gölyazı gönlümde gezinirken; Gölyazılı birkaç kadın göle ağ seriyor, Ağlayan Çınar’dan bir damla ruhuma düşerken de, kim bilir kaç leylek Gölyazı halkına sığınmış yuvasını yapıyordu…

H.İhsan Sönmez/Değirmendere 15 Nisan 2009

Gölyazı gezimizde bizlere yardımcı olan Ali Atmaca, Davut Baş ve Gölyazılı balıkçı Bülent Liman ve Annesi Nermin Liman’a ve tüm Gölyazılılar’a çok teşekkür ediyorum.